ШАГААНЫ УТКУУР
ЁЗУ-ЧУРУМУ

Шагаага белеткенир үжен хонуктуӊ чымыштыг үезин бүдүү айы дээр.
1.Арыгланыыры. Бо үеде кижи бүрүзү Шагаага белектенип, аал-оранын арыглап, харга кактаныр. Чыл дургузуда чыглып келген бок-сакты, хир-чамны арыглаар. Чүгле даштыкы чүүлдерни арыглаар эвес, кижи бодунуӊ сагыш-сеткилин, үзел-бодалдарын арыглаары база чугула. Бүдүү айныӊ кол утказы — белеткел болгаш кижиниӊ даштыкы база иштики арыгланыышкыны болур.
2.Шагааныӊ чемин белеткээри. Чаа чылдыӊ чемин чооглаарда ак чемни, хайындырган хой эъдин, чиӊге тарааны, соктаан далганны, боова-боорзакты кылыр. Шагааныӊ чемин бистиӊ өгбелеривис күзүн мал-маган семис турда соккаш, шыгжап белеткеп каар турган. Улуг хырын иштинге эътти шыгжап алыр, ону хырбача (хырмача) дээр. Шагаа бүдүүзүнде ол шыгжап алган эъдин «бузуптар» турган.
Өгнүӊ хүндүткелдиг чери – дөрге, бурган ширээзиниӊ мурнунга тыва ак чемни салыр. А даӊ адып кээрге, Бурганнарныӊ мурнунга чула кыпсып каары чөптүг. Ак чемге сүттен үнген чемнер хамааржыр: сүт боду, саржаг, өреме, сүттүг шай, быштак, курут, ааржы, ээжегей, чөкпек. Ак чемни Шагаа дүжер бетинде чүк үндүреринге хереглээр, саӊга салыр, оран-делегей болгаш чер-чурт ээлерин чемгереринге ажыглаар. Ак чем-биле бойдусту сүзүглээри дээрге-ле кижиниӊ бодунга болгаш өске кижилерге аас-кежиктиг амыдырал күзээн сеткили болур. Шагаада аъш-чем элбек болуру чугула.
Бүдүү айы — эӊ хөй белеткел, чымыштыг ажыл, сагыш-сеткил негеттинер үе болур.